วิธีเช็คเลข อย. ด้วยตัวเอง ใน 1 นาที: อาหาร เครื่องสำอาง และผลิตภัณฑ์สมุนไพร

อ่าน 9 นาที · อัปเดต 26 ต.ค. 2569

เช็คเลข อย. คืออะไร และทำไมควรเช็คเอง

การเช็คเลข อย. คือการนำเลขที่พิมพ์อยู่บนฉลากสินค้าไปค้นในฐานข้อมูลของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) เพื่อดูว่าสินค้านั้นได้รับอนุญาต จดแจ้ง หรือแจ้งรายละเอียดไว้จริง และข้อมูลที่ได้รับอนุญาตตรงกับสินค้าที่อยู่ในมือเราหรือไม่ ใช้เวลาไม่ถึงหนึ่งนาทีถ้ารู้ว่าต้องดูตรงไหน

เลขบนฉลากไม่ได้มีไว้ตกแต่ง กฎหมายแต่ละฉบับกำหนดให้ผู้ผลิตหรือผู้นำเข้าต้องได้รับเลขก่อนจึงจะผลิตหรือนำเข้าเพื่อขายได้ เช่น พระราชบัญญัติเครื่องสำอาง พ.ศ. 2558 กำหนดให้ผู้ผลิต ผู้นำเข้า และผู้รับจ้างผลิตต้องจดแจ้งและได้ใบรับจดแจ้งก่อน ส่วนพระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 กำหนดให้ผู้ผลิตและผู้นำเข้าอาหารเพื่อขายต้องได้รับอนุญาตก่อน เลขบนฉลากจึงเป็นร่องรอยที่ย้อนกลับไปหาผู้รับผิดชอบสินค้าได้

การเช็คเองมีประโยชน์ 3 ข้อ ข้อแรกคือรู้ว่ามีผู้รับผิดชอบตามกฎหมาย ถ้าเกิดปัญหาจะติดตามได้ ข้อสองคือรู้ว่าสินค้าที่ซื้อเป็นสินค้าเดียวกับที่ได้รับอนุญาต ไม่ใช่การนำเลขของสินค้าอื่นมาพิมพ์ และข้อสามคือรู้ว่าเลขนั้นยังมีผลอยู่ เพราะเลขบางประเภทมีอายุ หรือถูกยกเลิกได้

ตรวจสอบเลข อย. แต่ละประเภท หน้าตาเป็นอย่างไร

ก่อนตรวจสอบเลข อย. ควรรู้ก่อนว่าสินค้าในมือเป็นผลิตภัณฑ์ประเภทไหน เพราะผลิตภัณฑ์แต่ละประเภทอยู่ภายใต้กฎหมายคนละฉบับ และเลขก็มีรูปแบบต่างกัน คนจำนวนมากเรียกทุกอย่างว่า "เลข อย." แต่ในทางกฎหมายมีชื่อเรียกต่างกัน

เลขสารบบอาหาร 13 หลัก

ระเบียบสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา ว่าด้วยการดำเนินการเกี่ยวกับเลขสารบบอาหาร พ.ศ. 2567 อธิบายว่าเลข 13 หลักแบ่งเป็น 5 กลุ่ม ได้แก่ รหัสจังหวัดที่ตั้ง 2 หลัก ประเภทสถานที่และผู้อนุญาต 1 หลัก เลขสถานที่ 3 หลักต่อด้วยปี พ.ศ. 2 หลักท้าย หน่วยงานที่ออกเลข 1 หลัก และลำดับของอาหาร 4 หลัก ระเบียบยังกำหนดให้ตัวเลขในกรอบมีสีตัดกับพื้นกรอบ และสูงไม่เล็กกว่า 2 มิลลิเมตร

เลขที่ใบรับจดแจ้งเครื่องสำอาง

คำชี้แจงประกาศคณะกรรมการเครื่องสำอาง เรื่อง ฉลากของเครื่องสำอาง ระบุว่าเลขที่ใบรับจดแจ้งแสดงได้ทั้งแบบ 10 หลัก และแบบ 13 หลัก ตามที่ได้รับจดแจ้ง โดยเปลี่ยนเป็น 13 หลักตั้งแต่ปี พ.ศ. 2559 จุดที่คนมักสับสนคือเครื่องสำอางไม่ต้องมีกรอบเครื่องหมาย อย. เอกสารให้ความรู้ของ อย. เรื่องการสืบค้นข้อมูลเครื่องสำอางชี้ว่า การอวดอ้างว่าเครื่องสำอางมีเครื่องหมาย อย. ไม่ถูกต้อง

เลขของผลิตภัณฑ์สมุนไพร

พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 แบ่งการขออนุญาตเป็น 3 ระดับ คือ ใบสำคัญการขึ้นทะเบียนตำรับ ใบรับแจ้งรายละเอียด และใบรับจดแจ้ง ซึ่งแต่ละแบบมีอายุ 5 ปี เลขที่พิมพ์บนฉลากจึงขึ้นกับว่าผลิตภัณฑ์นั้นอยู่ในระดับใด

วิธีเช็คเลข อย. ทีละขั้น

วิธีตรวจสอบเลข อย. ทำได้ง่ายกว่าที่คิด ขั้นตอนด้านล่างใช้ได้กับทุกประเภทสินค้า

1. หาเลขบนฉลาก อาหารให้ดูในกรอบเครื่องหมาย อย. เครื่องสำอางให้หาคำว่า "เลขที่ใบรับจดแจ้ง" หรือเลข 10 หรือ 13 หลัก ซึ่งมักอยู่ด้านหลังหรือด้านข้างของบรรจุภัณฑ์
2. จดเลขให้ครบทุกหลัก รวมขีดคั่น ถ้าเลขพิมพ์เลือนหรือถูกขูด ถือเป็นสัญญาณแรกที่ควรระวัง
3. ค้นในฐานข้อมูลทางการ เข้าเว็บไซต์ อย. แล้วเลือกเมนูสืบค้นข้อมูลผลิตภัณฑ์ เลือกประเภทสินค้า แล้วค้นจากเลข ชื่อผลิตภัณฑ์ หรือชื่อผู้ประกอบการ เอกสารของ อย. แนะนำว่าถ้าค้นด้วยชื่อภาษาอังกฤษให้พิมพ์ตัวพิมพ์ใหญ่ หรือใช้ เครื่องมือเช็คเลข อย. บนเว็บไซต์นี้ ซึ่งดึงจากบริการสืบค้นสาธารณะของ อย.
4. เทียบข้อมูลกับฉลาก ดูชื่อผลิตภัณฑ์ ชื่อผู้ผลิตหรือผู้นำเข้า และสถานะ ว่าตรงกับสินค้าในมือหรือไม่ (รายละเอียดในหัวข้อถัดไป)
5. เก็บหลักฐาน ถ้าข้อมูลไม่ตรง ให้ถ่ายรูปฉลากทุกด้าน เก็บใบเสร็จหรือหน้าร้านค้าออนไลน์ไว้ ก่อนแจ้งหน่วยงาน

ถ้าค้นด้วยเลขแล้วไม่พบ ลองค้นด้วยชื่อผลิตภัณฑ์หรือชื่อบริษัทอีกครั้ง เพราะบางครั้งเลขบนฉลากพิมพ์ต่างรูปแบบกับในฐานข้อมูล เช่น มีหรือไม่มีขีดคั่น และฐานข้อมูลบางส่วนรองรับการค้นชื่อแบบสั้นได้ดีกว่าชื่อเต็มที่ยาว

ตรวจเลขหมาย อย. แล้ว ต้องดูอะไรให้ตรงกัน

การตรวจเลขหมาย อย. ไม่ได้จบแค่ "ค้นเจอ" การค้นเจอบอกเพียงว่าเลขนั้นมีอยู่จริง แต่ไม่ได้บอกว่าสินค้าในมือคือสินค้าที่ได้รับเลขนั้น ให้เทียบอย่างน้อย 4 จุดนี้

• ชื่อผลิตภัณฑ์ ชื่อในฐานข้อมูลควรตรงกับชื่อบนฉลาก ทั้งภาษาไทยและภาษาอังกฤษ ถ้าชื่อในฐานข้อมูลเป็นสินค้าคนละชนิด เช่น ฐานข้อมูลเป็นแป้งฝุ่น แต่ฉลากเป็นครีมทาผิว ให้ระวัง
• ผู้ผลิตหรือผู้นำเข้า ชื่อบริษัทในฐานข้อมูลควรตรงกับชื่อที่ตั้งผู้ผลิตหรือผู้นำเข้าบนฉลาก ประกาศเรื่องฉลากของทั้งอาหารและเครื่องสำอางกำหนดให้แสดงข้อมูลนี้ไว้
• ประเภทการอนุญาต เช่น ผลิตในประเทศหรือนำเข้า ถ้าฉลากบอกว่าผลิตในประเทศ แต่ฐานข้อมูลเป็นการนำเข้า ควรสอบถามผู้ขาย
• สถานะ ใบรับจดแจ้งเครื่องสำอางมีอายุ 3 ปีตามพระราชบัญญัติเครื่องสำอาง ส่วนเลขสารบบอาหาร ระเบียบปี 2567 กำหนดว่าเมื่อใบอนุญาตผลิตหรือนำเข้าถูกยกเลิก เลขสารบบที่อยู่ใต้ใบอนุญาตนั้นสิ้นสภาพทุกรายการ

ความต่างเล็กน้อยของตัวสะกดอาจเกิดจากการพิมพ์ แต่ถ้าชื่อสินค้าหรือชื่อบริษัทต่างกันชัดเจน ไม่ควรสรุปว่าเป็นสินค้าเดียวกัน

สัญญาณที่ควรระวังเมื่อเช็คเลข

จากหลักเกณฑ์ในกฎหมายและเอกสารให้ความรู้ของ อย. สัญญาณต่อไปนี้ไม่ได้แปลว่าสินค้าผิดกฎหมายเสมอไป แต่เป็นเหตุผลให้ตรวจละเอียดขึ้นก่อนซื้อหรือใช้

• เครื่องสำอางที่อวดอ้างว่ามีเครื่องหมาย อย. หรือพิมพ์เลขไว้ในกรอบ อย. แบบเดียวกับอาหาร
• อาหารที่ไม่มีกรอบเครื่องหมาย อย. แต่มีเลขลอย ๆ หรือมีเลขไม่ครบ 13 หลัก
• ฉลากไม่มีภาษาไทย ทั้งที่ขายให้ผู้บริโภคในประเทศ ประกาศเรื่องฉลากของทั้งอาหารและเครื่องสำอางกำหนดให้ฉลากที่ขายผู้บริโภคต้องเป็นภาษาไทย (เครื่องสำอางนำเข้าทำฉลากไทยได้ภายใน 30 วันนับแต่ตรวจปล่อย)
• ข้อความบนเครื่องสำอางที่อ้างว่า อย. เป็นผู้รับรองคุณภาพ บทความวิชาการของ อย. ชี้ว่า อย. ไม่ได้ออกการรับรองให้เครื่องสำอางรายใด การจดแจ้งเป็นการแจ้งข้อมูล ไม่ใช่การรับรองคุณภาพ
• สินค้าอาหารหรือเครื่องสำอางที่ใช้ข้อความเชิงรักษาโรค เพราะกฎหมายไม่อนุญาตให้สองกลุ่มนี้แสดงสรรพคุณแบบยา

อ่านต่อเรื่อง โฆษณาเกินจริง ดูอย่างไร และแจ้งที่ไหน

อย เช็คเลขแล้วไม่พบ หรือข้อมูลไม่ตรง ควรทำอย่างไร

ถ้าเช็คเลขแล้วไม่พบเลยทั้งจากเลขและชื่อ หรือพบแต่ข้อมูลเป็นสินค้าคนละตัว แนะนำให้ทำตามลำดับนี้

1. หยุดใช้ไว้ก่อน โดยเฉพาะสินค้าที่รับประทานหรือทาผิวหน้า
2. ค้นซ้ำด้วยวิธีอื่น ค้นด้วยชื่อบริษัท หรือชื่อการค้าแบบสั้น เพื่อตัดความผิดพลาดจากการพิมพ์
3. สอบถามผู้ขาย ขอเลขที่ถูกต้องหรือหลักฐานการจดแจ้ง ผู้ขายที่ถูกกฎหมายมักให้ข้อมูลได้ทันที
4. แจ้งเบาะแส แผ่นพับของ อย. เรื่องผลิตภัณฑ์ทาสิวทาฝ้าที่ผิดกฎหมาย แนะนำให้แจ้งได้ที่สายด่วนผู้บริโภค 1556 พร้อมรูปฉลาก ช่องทางที่ซื้อ และเลขที่ค้นไม่พบ

ข้อมูลที่ช่วยให้เจ้าหน้าที่ตรวจสอบได้เร็ว คือ รูปฉลากทุกด้านที่เห็นเลขชัด ชื่อร้านหรือลิงก์ร้านค้าออนไลน์ วันที่ซื้อ และอาการผิดปกติถ้ามี

สำหรับเจ้าของแบรนด์และผู้นำเข้า: เลขบนฉลากต้องตรงกับที่ได้รับอนุญาต

ผู้บริโภคเช็คเลขได้ง่ายขึ้นทุกวัน เจ้าของแบรนด์จึงควรถือว่าทุกสินค้าจะถูกเช็คเลข ปัญหาที่พบบ่อยไม่ใช่การไม่มีเลข แต่คือข้อมูลบนฉลากไม่ตรงกับที่จดแจ้งหรือขออนุญาตไว้ เช่น ชื่อสินค้าบนกล่องสะกดต่างจากที่จดแจ้ง หรือชื่อบริษัทผู้จดแจ้งพิมพ์ขาดเครื่องหมายบางตัว พระราชบัญญัติเครื่องสำอางกำหนดให้ต้องผลิตหรือนำเข้าให้ตรงตามที่จดแจ้ง และผู้รับจดแจ้งสั่งแก้ไขหรือระงับได้ถ้าไม่ตรง

สิ่งที่ควรทำก่อนพิมพ์ฉลากทุกครั้ง

• เทียบชื่อผลิตภัณฑ์ ชื่อผู้ผลิต/ผู้นำเข้า และเลขกับเอกสารการอนุญาตทีละตัวอักษร
• ตรวจว่าเลขอยู่ในรูปแบบที่ถูกต้องตามประเภทสินค้า อาหารต้องอยู่ในกรอบเครื่องหมาย อย. เครื่องสำอางไม่ใช้กรอบ
• ตรวจข้อความบนฉลากทั้งหมดด้วย เครื่องมือตรวจฉลาก และถามข้อสงสัยกับ RA Advisor

ถ้ายังไม่มีเลข หรือต้องการให้ทีมดูแลการยื่นให้ครบทั้งกระบวนการ ดูรายละเอียดได้ที่ บริการขึ้นทะเบียนและจดแจ้ง

สรุป: เช็คเลข อย. ให้เป็นนิสัยก่อนซื้อ

การเช็คเลข อย. ใช้เวลาไม่ถึงหนึ่งนาที แต่ช่วยให้รู้ว่าสินค้ามีผู้รับผิดชอบตามกฎหมาย และเป็นสินค้าเดียวกับที่ได้รับอนุญาตจริง จำหลักง่าย ๆ 3 ข้อ

• รู้ประเภทสินค้า อาหารใช้เลขสารบบ 13 หลักในกรอบ อย. เครื่องสำอางใช้เลขที่ใบรับจดแจ้ง 10 หรือ 13 หลัก และไม่ใช้กรอบ อย.
• ค้นเจอแล้วต้องเทียบ ชื่อสินค้า ผู้ผลิตหรือผู้นำเข้า และสถานะต้องตรงกับฉลาก
• ไม่ตรงให้หยุดใช้และแจ้ง เก็บรูปฉลากและช่องทางที่ซื้อ แล้วแจ้งสายด่วน 1556

อ่านต่อแบบเจาะลึกรายประเภทได้ที่ เลข อย. 13 หลักของอาหารเสริม อ่านอย่างไร และ เช็คเลขจดแจ้งครีมและเครื่องสำอาง

แหล่งอ้างอิง

1. พระราชบัญญัติเครื่องสำอาง พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
2. พระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
3. พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
4. คำสั่ง อย. ที่ 295/2569 เรื่อง การเพิกถอนทะเบียนตำรับ (ตัวอย่างรูปแบบเลขทะเบียน G) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
5. ระเบียบ อย. ว่าด้วยการดำเนินการเกี่ยวกับเลขสารบบอาหาร พ.ศ. 2567 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
6. คำชี้แจงประกาศคณะกรรมการเครื่องสำอาง เรื่อง ฉลากของเครื่องสำอาง · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
7. การสืบค้นข้อมูลเครื่องสำอาง (เอกสารให้ความรู้ อย.) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
8. แผ่นพับผลิตภัณฑ์ทาสิว ทาฝ้า ที่ผิดกฎหมาย (อย.) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ

ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง

บทความที่เกี่ยวข้อง