โฆษณาเกินจริง ดูอย่างไร: อาหาร อาหารเสริม เครื่องสำอาง สมุนไพร และแจ้งร้องเรียนได้ที่ไหน

อ่าน 10 นาที · อัปเดต 26 ต.ค. 2569

โฆษณาเกินจริงคืออะไร

โฆษณาเกินจริง คือโฆษณาที่บอกคุณประโยชน์ คุณภาพ หรือสรรพคุณของสินค้ามากกว่าที่สินค้านั้นเป็นจริง หรือมากกว่าที่กฎหมายอนุญาตให้สินค้าประเภทนั้นกล่าวอ้างได้ ในกลุ่มสินค้าสุขภาพและความงาม เส้นแบ่งที่สำคัญที่สุดคือ ประเภทของสินค้า อาหาร ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร และเครื่องสำอาง ไม่ใช่ยา จึงกล่าวอ้างว่าบำบัด บรรเทา หรือป้องกันโรคไม่ได้

กฎหมายแต่ละฉบับมีหลักเกณฑ์โฆษณาของตัวเอง อาหารและผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใช้หลักเกณฑ์การโฆษณาอาหาร พ.ศ. 2569 ที่ออกตามพระราชบัญญัติอาหาร เครื่องสำอางใช้พระราชบัญญัติเครื่องสำอางและกฎกระทรวงว่าด้วยข้อความโฆษณาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2567 ส่วนผลิตภัณฑ์สมุนไพรใช้ประกาศหลักเกณฑ์การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2564 และฉบับแก้ไข พ.ศ. 2567

บทความนี้สรุปให้ผู้บริโภคใช้ดูโฆษณาได้เร็ว ว่าข้อความแบบไหนเป็นสัญญาณของการโฆษณาเกินจริง และถ้าเจอควรแจ้งที่ไหน

โฆษณาที่เกินจริงของอาหารและอาหารเสริม: ข้อความที่ห้าม

ประกาศสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา เรื่อง หลักเกณฑ์การโฆษณาอาหาร พ.ศ. 2569 ใช้บังคับตั้งแต่ปลายเดือนกรกฎาคม 2569 แทนฉบับปี 2564 ข้อ 5 ห้ามโฆษณาคุณประโยชน์ คุณภาพ หรือสรรพคุณที่เป็นเท็จหรือหลอกลวง ตัวอย่างลักษณะที่ห้าม

• สื่อว่าบำบัด บรรเทา หรือป้องกันโรค
• สื่อว่าเปลี่ยนโครงสร้างหรือการทำงานของร่างกาย
• สื่อว่าบำรุงกาม
• สื่อว่าบำรุงผิวพรรณ
• สื่อว่าลดน้ำหนักหรือกระชับสัดส่วน
• อ้างรายงานวิชาการหรือสถิติที่ยังไม่ผ่านการประเมินการกล่าวอ้างทางสุขภาพจาก อย.

ข้อ 4 ยังห้ามข้อความที่ไม่เป็นธรรมต่อผู้บริโภค เช่น อ้างวัตถุที่ไม่มีจริง ทำให้เข้าใจผิดเรื่องวิธีบริโภค ใช้บุคลากรทางการแพทย์รับรอง และเปรียบเทียบทับถมผลิตภัณฑ์ของผู้อื่น

ผู้แสดงแบบในโฆษณาอาหารบางประเภท

ข้อ 10 กำหนดหลักเกณฑ์เฉพาะ เช่น ผู้แสดงแบบในโฆษณาผลิตภัณฑ์เสริมอาหารต้องมีอายุ 15 ปีขึ้นไปและไม่ใช่สตรีมีครรภ์ และห้ามโฆษณาอาหารสำหรับทารกและอาหารทารกสูตรต่อเนื่อง

คำเตือนในโฆษณา

ข้อ 9 กำหนดว่าคำเตือนในสื่อภาพต้องมีความสูงตัวอักษรไม่น้อยกว่า 1 ส่วนใน 25 ส่วนของความสูงพื้นที่โฆษณา และในสื่อภาพและเสียงอาจแสดงเป็นอักษรลอยนานไม่น้อยกว่า 5 วินาที ถ้าคำเตือนเล็กจนอ่านไม่ได้ หรือผ่านไปเร็วมาก เป็นสัญญาณที่ควรสังเกต

การโฆษณาเกินจริงของเครื่องสำอาง

เครื่องสำอางมีไว้เพื่อความสะอาด ความสวยงาม เปลี่ยนแปลงลักษณะที่ปรากฏ ระงับกลิ่นกาย หรือดูแลส่วนภายนอกของร่างกายให้อยู่ในสภาพดี ตามนิยามในพระราชบัญญัติเครื่องสำอาง พ.ศ. 2558 โฆษณาที่ไปไกลกว่านิยามนี้จึงเข้าข่ายการโฆษณาเกินจริง

กฎกระทรวง พ.ศ. 2567

กฎกระทรวงกำหนดข้อความโฆษณาเครื่องสำอางที่ไม่เป็นธรรมต่อผู้บริโภค พ.ศ. 2567 กำหนดข้อความ 2 แบบที่ห้าม คือ

• ข้อความที่ทำให้เข้าใจว่าใช้กับบริเวณภายในร่างกายมนุษย์ (ยกเว้นผ้าอนามัยชนิดสอด และผลิตภัณฑ์สำหรับฟันและเยื่อบุในช่องปาก)
• ข้อความที่ทำให้เข้าใจว่าใช้ฉีด หรือใช้ร่วมกับเครื่องมือที่รุกล้ำเข้าไปในร่างกาย หรือใช้ร่วมกับเครื่องมือเพื่อผลักดันสารเข้าสู่ร่างกายลึกกว่าชั้นหนังกำพร้า

หมายเหตุท้ายกฎกระทรวงอธิบายเหตุผลว่า มีโฆษณาเครื่องสำอางที่แสดงสรรพคุณบำบัด บรรเทา หรือรักษาโรค หรือทำให้เข้าใจว่ามีผลเปลี่ยนโครงสร้างหรือการทำหน้าที่ของร่างกาย ซึ่งเกินวัตถุประสงค์ของเครื่องสำอาง

ตัวอย่างข้อความที่ อย. ชี้ว่าไม่เหมาะสม

บทความวิชาการของกลุ่มควบคุมเครื่องสำอาง อย. ยกตัวอย่างข้อความที่ฝ่าฝืน เช่น อ้างว่ารับรองโดย อย. (อย. ไม่เคยรับรองเครื่องสำอางใด) อ้างผลวิเคราะห์เฉพาะรุ่น และอ้างสรรพคุณทางยา เช่น ยับยั้งเอนไซม์ไทโรซิเนส กระตุ้นการสร้างคอลลาเจน หรือประสิทธิภาพมากกว่าการฉีดสารบางชนิด บทความเดียวกันแนะนำให้หลีกเลี่ยงคำที่พิสูจน์ได้ยาก เช่น ที่สุด อันดับ 1 100% มหัศจรรย์ ปาฏิหาริย์

เอกสาร "ตัวอย่างข้อความที่ไม่เหมาะสมสำหรับการโฆษณาเครื่องสำอาง" (สิงหาคม 2569) ยังรวบรวมข้อความที่สื่อว่าใช้กับสิ่งที่ไม่ใช่ร่างกายมนุษย์ เช่น ซักผ้า ล้างผักผลไม้ ใช้กับสัตว์เลี้ยง และข้อความเชิงความเชื่อ เช่น เสริมดวง ผ่านพิธีกรรม

การโฆษณาสินค้าเกินจริงของผลิตภัณฑ์สมุนไพร

ผลิตภัณฑ์สมุนไพรต่างจากเครื่องสำอางตรงที่บางประเภทกล่าวอ้างสรรพคุณได้ตามที่ได้รับอนุญาต แต่ต้องโฆษณาเฉพาะข้อความที่ได้รับอนุญาตเท่านั้น ประกาศหลักเกณฑ์การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2564 ห้ามโฆษณาหลายลักษณะ เช่น

• ทำให้เข้าใจผิดในสาระสำคัญหรือราคา
• ใช้งานวิจัยหรือข้อกล่าวอ้างทางสุขภาพที่ไม่สอดคล้องกับที่ได้รับอนุญาต
• ชักชวนให้ใช้พร่ำเพรื่อเกินจำเป็น
• สรรพคุณบำรุงกาม คุมกำเนิด ทำแท้ง หรือขับระดูอย่างแรง
• อ้างป้องกัน บำบัด บรรเทา หรือรักษาโรคร้ายแรงตามที่ประกาศกำหนด เช่น มะเร็ง เบาหวาน โรคหัวใจและหลอดเลือด
• ทับถมหรือเปรียบเทียบกับผลิตภัณฑ์อื่น

โฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่ถูกต้องต้องแสดง เลขที่ใบอนุญาตโฆษณา ในสื่อทุกชนิด และข้อความ "ผู้บริโภคสามารถแจ้งความเสียหายที่เกิดขึ้นจากผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่สายด่วน อย. 1556" ถ้าโฆษณาสมุนไพรไม่มีเลขใบอนุญาตโฆษณา เป็นจุดที่ควรสังเกต ฉบับแก้ไข พ.ศ. 2567 ยังปรับข้อห้ามเรื่องการโฆษณาแถมพกหรือรางวัลด้วยการเสี่ยงโชค

เช็กลิสต์ 8 ข้อ ดูโฆษณาเกินจริงด้วยตัวเอง

1. สินค้าเป็นประเภทอะไร อาหาร อาหารเสริม เครื่องสำอาง หรือสมุนไพร ถ้าเป็นสามประเภทแรกแต่อ้างว่ารักษาโรคได้ เป็นสัญญาณแรก
2. มีคำว่าหายขาด ถาวร เห็นผลทันที หรือระบุจำนวนวันที่จะเห็นผลแบบตายตัว
3. อ้างว่า อย. เป็นผู้รับรองเครื่องสำอาง ซึ่ง อย. ไม่ได้ออกการรับรองนี้
4. ใช้บุคลากรทางการแพทย์มารับรองอาหาร ซึ่งหลักเกณฑ์โฆษณาอาหารห้ามไว้
5. ภาพก่อน-หลังที่ต่างกันมาก ในระยะสั้น โดยไม่บอกกลุ่มตัวอย่าง
6. ตัวเลขร้อยละที่ไม่บอกจำนวนคน บทความของ อย. แนะนำว่าถ้ากลุ่มตัวอย่างน้อยกว่า 400 คน ควรบอกเป็นจำนวน เช่น 19 จาก 20 คน แทนร้อยละ
7. สมุนไพรที่ไม่มีเลขใบอนุญาตโฆษณา
8. เลข อย. ที่ค้นไม่พบ ตรวจได้ที่ เครื่องมือเช็คเลข อย. หรืออ่าน วิธีเช็คเลข อย. ด้วยตัวเอง

แจ้งโฆษณาเกินจริงได้ที่ไหน

ถ้าพบโฆษณาที่น่าสงสัย การแจ้งโฆษณาเกินจริงช่วยให้เจ้าหน้าที่ตรวจสอบได้ ช่องทางที่ระบุในเอกสารของ อย. คือ สายด่วน อย. 1556 ซึ่งปรากฏทั้งในประกาศโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพร และแผ่นพับของ อย. เรื่องผลิตภัณฑ์ทาสิวทาฝ้าที่ผิดกฎหมาย (แผ่นพับระบุกด 0 หรือโทร 0-2590-7354-5)

ข้อมูลที่ควรเตรียมก่อนแจ้ง

• ภาพหน้าจอหรือคลิปโฆษณา พร้อมวันที่และช่องทางที่เห็น เช่น ชื่อเพจ ลิงก์ หรือชื่อรายการ
• ชื่อสินค้า และเลข อย. หรือเลขจดแจ้งที่แสดงในโฆษณาหรือบนฉลาก
• ถ้าซื้อมาแล้ว เก็บบรรจุภัณฑ์และหลักฐานการซื้อ
• ถ้ามีอาการผิดปกติหลังใช้ ให้ไปพบแพทย์ และแจ้งอาการนั้นด้วย

การเก็บหลักฐานไว้ก่อนเป็นเรื่องสำคัญ เพราะโฆษณาออนไลน์มักถูกลบหรือแก้ไขได้ง่าย

โฆษณาผ่านโซเชียลมีเดีย ไลฟ์สด และคนรีวิว

โฆษณาสินค้าสุขภาพและความงามจำนวนมากอยู่ในโพสต์ คลิปสั้น และไลฟ์ขายของ ไม่ใช่สื่อแบบเดิม หลักการตามกฎหมายไม่ได้เปลี่ยนตามช่องทาง ข้อความที่ห้ามในโทรทัศน์ก็ห้ามในโซเชียลมีเดียเช่นกัน ประกาศหลักเกณฑ์การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2564 ยังกำหนดเงื่อนไขให้ผู้ได้รับอนุญาตโฆษณาทางอินเทอร์เน็ตหรือโซเชียลมีเดีย ต้องควบคุมและเฝ้าระวังความเห็นของผู้อื่นที่ขัดกฎหมายมิให้เผยแพร่ต่อ

สำหรับผู้บริโภค สิ่งที่ควรสังเกตในไลฟ์และคลิปรีวิว คือ คำพูดที่ใช้แทนการเขียน เช่น บอกว่าใช้แล้วหาย ลดได้กี่กิโลในกี่วัน หรือใช้แทนยาได้ และการนำภาพฉลากไปเผยแพร่พร้อมคำบรรยายเพิ่ม หลักเกณฑ์การโฆษณาอาหาร พ.ศ. 2569 ข้อ 11 ระบุว่าการแสดงฉลากตามกฎหมายไม่ถือเป็นการโฆษณา เว้นแต่นำภาพฉลากหรือข้อความบนฉลากไปเผยแพร่ผ่านสื่อ ซึ่งต้องทำตามหลักเกณฑ์โฆษณาด้วย

สำหรับเจ้าของแบรนด์: โฆษณาอย่างไรให้ถูกกฎหมาย

ผู้ประกอบการหลายรายไม่ได้ตั้งใจโฆษณาเกินจริง แต่ใช้คำที่ติดมาจากต่างประเทศหรือจากคู่แข่ง บทความของ อย. เตือนผู้นำเข้าว่าการแปลข้อความฉลากหรือโฆษณาจากต่างประเทศอาจทำให้เกิดการแสดงสรรพคุณแบบยาโดยไม่รู้ตัว แนวทางที่ใช้ได้

• อาหาร: หลักเกณฑ์ปี 2569 ข้อ 6 ระบุกรณีที่โฆษณาได้โดยไม่ต้องขออนุญาตก่อน เช่น การให้ข้อมูลวิชาการที่ไม่มีวัตถุประสงค์ทางการค้า การเสนอภาพลักษณ์บริษัท และการใช้เฉพาะข้อความตามบัญชีหมายเลข 2 ส่วนการกล่าวอ้างทางโภชนาการหรือทางสุขภาพต้องยื่นขออนุญาตก่อน ใบอนุญาตโฆษณาอาหารมีอายุไม่เกิน 5 ปี
• เครื่องสำอาง: โฆษณาได้เฉพาะคุณสมบัติในขอบเขตนิยามเครื่องสำอาง มีหลักฐานสนับสนุน และไม่ทำให้เข้าใจว่าเป็นผลิตภัณฑ์สุขภาพอื่น
• สมุนไพร: ใช้เฉพาะข้อความตามที่ได้รับอนุญาต และแสดงเลขใบอนุญาตโฆษณา

ตรวจคำในฉลากและสื่อโฆษณาเบื้องต้นได้ด้วย เครื่องมือตรวจฉลาก ถามข้อสงสัยกับ RA Advisor หรือให้ทีมดูแลการขออนุญาตโฆษณาผ่าน บริการขออนุญาตโฆษณา

แหล่งอ้างอิง

1. ประกาศ อย. เรื่อง หลักเกณฑ์การโฆษณาอาหาร พ.ศ. 2569 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
2. พระราชบัญญัติเครื่องสำอาง พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
3. กฎกระทรวงกำหนดข้อความโฆษณาเครื่องสำอางที่ไม่เป็นธรรมต่อผู้บริโภค ... พ.ศ. 2567 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
4. บทความวิชาการ เรื่อง การโฆษณาเครื่องสำอาง (กลุ่มควบคุมเครื่องสำอาง อย.) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
5. ตัวอย่างข้อความที่ไม่เหมาะสมสำหรับการโฆษณาเครื่องสำอาง (ส.ค. 2569) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
6. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง หลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขเกี่ยวกับการโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2564 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
7. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง หลักเกณฑ์ ... การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพร (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2567 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
8. แผ่นพับผลิตภัณฑ์ทาสิว ทาฝ้า ที่ผิดกฎหมาย (อย.) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ

ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง

บทความที่เกี่ยวข้อง