ส่งออกอาหารแปรรูป: ใบอนุญาต มาตรฐาน และใบรับรองที่ประเทศปลายทางมักขอ

อ่าน 10 นาที · อัปเดต 26 ต.ค. 2569

ส่งออกอาหารแปรรูป เริ่มจากความพร้อมในประเทศ

ส่งออกอาหารแปรรูปให้ราบรื่น ต้องเริ่มจากสถานะการกำกับดูแลในประเทศไทยก่อน เพราะเอกสารเกือบทุกฉบับที่ผู้ซื้อต่างประเทศขอ ล้วนอ้างอิงจากใบอนุญาต เลขสารบบอาหาร และผลการตรวจสถานที่ผลิตที่หน่วยงานไทยออกให้ ถ้าฐานในประเทศไม่ครบ หนังสือรับรองเพื่อการส่งออกก็ขอไม่ได้

บทความนี้เรียงสิ่งที่โรงงานหรือบริษัทที่จะส่งออกควรเตรียม ตั้งแต่ใบอนุญาตผลิต มาตรฐานการผลิต ผลวิเคราะห์ ระบบเอกสาร หนังสือรับรอง ฉลาก ไปจนถึงการส่งตัวอย่างให้ผู้ซื้อพิจารณา ทุกข้ออ้างประกาศและคู่มือของ อย. ส่วนข้อกำหนดของประเทศปลายทางแต่ละประเทศต่างกันมาก ต้องตรวจกับผู้ซื้อหรือหน่วยงานของประเทศนั้นเพิ่มเสมอ

ใบอนุญาตผลิตและเลขสารบบอาหาร

พระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 กำหนดให้ผู้ที่จะตั้งโรงงานผลิตอาหารเพื่อจำหน่ายต้องได้รับใบอนุญาตจากผู้อนุญาตก่อน ใบอนุญาตผลิตใช้ได้ถึงวันที่ 31 ธันวาคมของปีที่สามนับจากปีที่ออก และห้ามผลิตหรือเก็บอาหารนอกสถานที่ที่ระบุในใบอนุญาต การย้ายสถานที่ต้องได้รับอนุญาตก่อน

สถานที่ผลิตแบ่งตามขนาด สถานที่ที่ใช้เครื่องจักรรวมตั้งแต่ 50 แรงม้าหรือคนงานตั้งแต่ 50 คนได้ใบอนุญาตผลิตอาหาร (อ.2) ส่วนที่เล็กกว่านั้นได้ใบสำคัญสถานที่ผลิตที่ไม่เข้าข่ายโรงงาน (สบ.1/1) ตามคู่มือการขออนุญาตของ อย. ทั้งสองแบบใช้เป็นหลักฐานการอนุญาตสถานที่เมื่อขอหนังสือรับรองเพื่อการส่งออกได้

เลขสารบบอาหารสำคัญต่อการส่งออก เพราะ Certificate of Free Sale และ Certificate of Ingredient ของ อย. ต้องมีเลขสารบบของผลิตภัณฑ์นั้น ถ้าสินค้าจะขายทั้งในไทยและต่างประเทศ การขอเลขสารบบให้เรียบร้อยก่อนจึงทำให้ขอเอกสารส่งออกได้ครบทุกแบบ

มาตรฐานการผลิต: GMP 420 คือฐาน

อาหารที่ผลิตเพื่อจำหน่ายต้องปฏิบัติตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 420) พ.ศ. 2563 หรือ GMP 420 ข้อกำหนดพื้นฐาน 5 หมวด ได้แก่ สถานที่ตั้งและอาคาร เครื่องมือเครื่องจักร การควบคุมกระบวนการผลิต การสุขาภิบาล และสุขลักษณะส่วนบุคคล ส่วนอาหาร 3 กลุ่มที่มีความเสี่ยงสูง ได้แก่ น้ำบริโภคและน้ำแข็ง นมพาสเจอไรซ์ และอาหารในภาชนะปิดสนิทชนิดกรดต่ำและปรับกรด ต้องทำข้อกำหนดเฉพาะเพิ่ม

ผู้ซื้อต่างประเทศจำนวนมากต้องการหลักฐานว่าโรงงานได้มาตรฐานระบบการผลิต ผู้ผลิตขอหนังสือรับรองจากหน่วยรับรองที่ขึ้นบัญชีกับ อย. ได้ หนังสือรับรองมีอายุ 3 ปี ตรวจติดตามปีละครั้ง และถ้าคะแนนรวมตั้งแต่ร้อยละ 85 จะระบุระดับดีเยี่ยม อ่านรายละเอียดเกณฑ์ผ่านได้ที่ GMP 420 คืออะไร

ผลวิเคราะห์ ระบบตามสอบย้อนกลับ และการเรียกคืน

การส่งออกอาหารแปรรูปมักถูกขอเอกสารคุณภาพเพิ่มจากหนังสือรับรองของรัฐ สิ่งที่ GMP 420 กำหนดไว้แล้วจึงเป็นฐานที่ใช้ตอบลูกค้าได้ทันที

• ส่งตรวจผลิตภัณฑ์สุดท้าย รวมทั้งน้ำและน้ำแข็งที่ใช้เป็นส่วนผสม ที่ห้องปฏิบัติการของรัฐหรือห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรอง อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง
• มีข้อมูลบ่งชี้เพื่อการตามสอบย้อนกลับ และบันทึกชนิด ปริมาณการผลิต และข้อมูลการจัดจำหน่าย
• มีการจัดการผลิตภัณฑ์ที่ไม่ได้มาตรฐานอย่างเหมาะสม
• เก็บบันทึกและรายงานอย่างน้อย 1 ปีหลังพ้นวันหมดอายุบนฉลาก
• ตรวจประเมินตนเองอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง

ลูกค้าบางรายต้องการผลวิเคราะห์รายล็อตตามข้อกำหนดของประเทศปลายทาง ซึ่งมากกว่าเกณฑ์ขั้นต่ำของไทย ควรตกลงรายการตรวจและห้องปฏิบัติการที่ยอมรับกันไว้ในสัญญาตั้งแต่ต้น ถ้าต้องการหาห้องปฏิบัติการ ดูที่ บริการทดสอบ

อาหารแปรรูปส่งออก: ใบรับรองที่ประเทศปลายทางมักขอ

หนังสือรับรองของ อย. ยื่นผ่านระบบ e-Submission และออกเป็นเอกสารอิเล็กทรอนิกส์ ผู้ขอต้องมีใบอนุญาตสถานที่ที่ยังไม่หมดอายุและไม่ถูกพักใช้ รายละเอียดเอกสารที่ต้องใช้แต่ละแบบอยู่ในบทความ Health Certificate ส่งออกอาหาร

สำหรับการส่งออกไปจีน ศุลกากรจีนออก Decree 280 ซึ่งมีผลตั้งแต่ 1 มิถุนายน 2569 กำหนดการขึ้นทะเบียนผู้ผลิตอาหารต่างประเทศ 3 แบบ อาหารบางประเภทขึ้นทะเบียนผ่านหน่วยงานควบคุมของไทย บางประเภทขึ้นทะเบียนเองผ่านระบบ CIFER

ฉลากอาหารแปรรูปส่งออก

ตามคำชี้แจงประกาศว่าด้วยการแสดงฉลากของอาหารในภาชนะบรรจุ (9 สิงหาคม 2567) อาหารส่งออกแสดงภาษาใดก็ได้อย่างน้อย 2 รายการ ส่วนรายละเอียดอื่นให้เป็นไปตามประเทศปลายทาง ขณะที่อาหารที่ขายในไทยต้องมีฉลากภาษาไทยครบตามประกาศ

ถ้าสินค้ามีเลขสารบบแล้วและต้องการเพิ่มชื่อหรือฉลากสำหรับส่งออก ยื่นหนังสือชี้แจงผ่านระบบ e-Submission ภายใต้ใบอนุญาตผลิตอาหาร โดยกรอกชื่ออาหารภาษาต่างประเทศและประเทศที่ส่งออก อาหารควบคุมเฉพาะต้องแนบแบบฉลากส่งออก และคำแปลที่รับรองถ้าฉลากเป็นภาษาอื่นที่ไม่ใช่อังกฤษ

ข้อควรระวังคือฉลากส่งออกต้องตรงกับกฎหมายของประเทศปลายทาง เช่น ภาษา ข้อมูลโภชนาการ สารก่อภูมิแพ้ และคำกล่าวอ้าง ซึ่งอาจต่างจากของไทยมาก ฉลากที่ถูกตามกฎหมายไทยไม่ได้แปลว่าถูกตามกฎหมายของประเทศอื่น

ส่งตัวอย่างให้ผู้ซื้อพิจารณา

ก่อนได้คำสั่งซื้อจริง ผู้ซื้อมักขอตัวอย่างไปทดลอง พระราชบัญญัติอาหาร มาตรา 16 ยกเว้นไม่ต้องขอใบอนุญาตตามมาตรา 14 และ 15 สำหรับการผลิต นำเข้า หรือส่งออกอาหารเพื่อใช้เป็นตัวอย่างสำหรับขึ้นทะเบียนตำรับอาหารหรือให้ผู้ซื้อพิจารณา แต่ยังต้องปฏิบัติตามกฎกระทรวงที่เกี่ยวข้อง

ในทางปฏิบัติ ตัวอย่างที่ส่งออกยังต้องผ่านพิธีการศุลกากรและข้อกำหนดนำเข้าตัวอย่างของประเทศปลายทาง ควรถามผู้ซื้อว่าต้องใช้เอกสารประกอบตัวอย่างอะไร เช่น ใบแสดงรายการสินค้า หรือใบรับรองผลวิเคราะห์

บริษัทส่งออกอาหารแปรรูป: จ้างผลิตหรือผลิตเอง

บริษัทส่งออกที่ไม่มีโรงงานเอง มักจ้างโรงงานไทยผลิตแล้วส่งออกในนามบริษัท สิ่งที่ต้องตรวจคือหนังสือรับรองของ อย. ผูกกับใบอนุญาตสถานที่ผลิตและเลขสารบบของผลิตภัณฑ์ บริษัทส่งออกจึงต้องประสานกับโรงงานผู้ถือใบอนุญาตทุกครั้งที่ต้องขอหนังสือรับรอง และถ้าต้องระบุชื่อผู้จัดจำหน่ายในหนังสือรับรอง คู่มือของ อย. ระบุให้มีหนังสือยินยอมจากผู้จัดจำหน่ายประกอบ

สัญญาจ้างผลิตเพื่อส่งออกควรระบุให้ชัดว่าใครเป็นผู้ขอหนังสือรับรอง ใครรับผิดชอบผลวิเคราะห์ของแต่ละล็อต ใครเก็บบันทึกการตามสอบย้อนกลับ และถ้ามีการเรียกคืนสินค้าจากต่างประเทศจะประสานกันอย่างไร อ่านเพิ่มเรื่องการเลือกโรงงานได้ที่ จ้างโรงงาน OEM อาหารเสริม ซึ่งหลักการตรวจโรงงานใช้กับอาหารแปรรูปได้เช่นกัน

จุดที่ทำให้การส่งออกสะดุดบ่อย

• ใบอนุญาตสถานที่ใกล้หมดอายุหรือหมดอายุแล้ว ทำให้ขอหนังสือรับรองไม่ได้จนกว่าจะต่ออายุเรียบร้อย
• ชื่อสินค้าภาษาอังกฤษในหนังสือรับรองไม่ตรงกับชื่อบนฉลากส่งออกหรือใบแจ้งหนี้ ผู้ซื้อหรือศุลกากรปลายทางจึงขอเอกสารแก้ไข
• เปลี่ยนสูตรหรือผู้ผลิตวัตถุดิบหลักโดยไม่ตรวจว่าสินค้ายังตรงกับที่ได้รับอนุญาต ทำให้เอกสารเดิมใช้อ้างไม่ได้
• ใช้คำกล่าวอ้างบนฉลากที่ประเทศปลายทางไม่ยอมรับ แม้ข้อความนั้นจะใช้ได้ในไทย
• ไม่มีผลวิเคราะห์ของปีล่าสุดเมื่อผู้ซื้อขอ ทั้งที่ GMP 420 กำหนดให้ตรวจผลิตภัณฑ์สุดท้ายอย่างน้อยปีละครั้งอยู่แล้ว

จุดเหล่านี้ไม่ได้เกิดจากข้อกำหนดที่ซับซ้อน แต่เกิดจากเอกสารหลายชุดไม่ถูกปรับให้ตรงกันเมื่อมีการเปลี่ยนแปลง การมีคนรับผิดชอบดูแลเอกสารส่งออกทั้งชุด และทบทวนทุกครั้งที่เปลี่ยนสูตร ชื่อ หรือสถานที่ผลิต ช่วยลดปัญหาได้มาก

การส่งออกอาหารแปรรูป: แผนเตรียมความพร้อม

1. ตรวจใบอนุญาตผลิตหรือใบสำคัญสถานที่ผลิต และกำหนดวันต่ออายุ
2. ขอเลขสารบบอาหารของสินค้าที่จะส่งออก ถ้าลูกค้าต้องการ Free Sale หรือ Ingredient
3. ประเมินโรงงานตาม GMP 420 และพิจารณาขอหนังสือรับรองจากหน่วยรับรอง
4. วางระบบผลวิเคราะห์ประจำปี การตามสอบย้อนกลับ และการเรียกคืน
5. ขอรายการเอกสารและข้อกำหนดฉลากของประเทศปลายทางจากผู้ซื้อ
6. ยื่นขอหนังสือรับรองจาก อย. และเพิ่มฉลากส่งออกถ้าจำเป็น
7. ตรวจว่าประเทศปลายทางต้องขึ้นทะเบียนผู้ผลิตหรือไม่

ถ้าต้องการให้ทีมประเมินความพร้อมของโรงงานก่อน ส่งข้อมูลได้ที่หน้า ประเมินสถานที่ผลิต หรือดู บริการตั้งสถานที่ผลิตและ GMP และ บริการจัดเตรียมเอกสาร

แหล่งอ้างอิง

1. พระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
2. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 420) พ.ศ. 2563 เรื่อง วิธีการผลิต เครื่องมือเครื่องใช้ในการผลิต และการเก็บรักษาอาหาร · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
3. ประกาศ อย. เรื่อง การออกหนังสือรับรองมาตรฐานระบบการผลิตตามหลักเกณฑ์ของกฎหมาย พ.ศ. 2564 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
4. คู่มือสำหรับประชาชน: การออกหนังสือรับรองสถานที่ผลิตและผลิตภัณฑ์อาหารเพื่อการส่งออก · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
5. คู่มือการขออนุญาตผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร (ฉบับปรับปรุง 2569) — การแบ่งสถานที่ผลิตตามขนาด · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
6. ประกาศ อย. เรื่อง คำชี้แจงประกาศกระทรวงสาธารณสุขว่าด้วยการแสดงฉลากของอาหารในภาชนะบรรจุ (9 ส.ค. 2567) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
7. คู่มือระบบ e-Submission: การยื่นหนังสือชี้แจงการขอเพิ่มฉลากอาหารที่ผลิตเพื่อส่งออก · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
8. แนวทาง อย.: การขึ้นทะเบียนผู้ผลิตอาหารที่ส่งออกไปจีนตาม Decree 280 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ

ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง

บทความที่เกี่ยวข้อง